Makkelijke & moeilijke vragen over dit boek

ZKH telt 120 pagina’s, die grofweg de chronologie van het dagboek van Van Maasdijk volgen. Ook na lezing zullen er vragen onbeantwoord blijven. Vandaar, niet limitatief, een paar veelgestelde vragen aan de bezorgers.

1. Hoe kwamen Kelder en Veenendaal tot dit boek?
Toeval. Harry Veenendaal stuitte in 2001 tijdens het werk aan zijn proefschrift over een totaal ander historisch onderwerp op dit verhaal. In de archieven van de katholieke politicus en geestelijke Leo Beaufort (het onderwerp van zijn dissertatie) in het Franciscaner klooster in Utrecht bevond zich een mapje ‘Hofmans’, verwijzend naar de gebedsgenezer die Paleis Soestdijk vanaf de late jaren veertig in haar greep hield. Van het een kwam het ander. Veel bronnenonderzoek en tientallen gesprekken met direct- of indirect betrokkenen volgden, maar Veenendaal wist niet wat hij met zijn informatie aan moest. Totdat een advocaat – mr Matthijs Kaaks – hem voorstelde aan iemand die niet terug zou deinzen voor een gevoelige kwestie: Jort Kelder. Deze suggereerde ‘de archieven Veenendaal’ en de ‘dagboeken Van Maasdijk’niet te laten verstoffen. Na een bezoek aan Robert en Eleonora van Maasdijk in Hunton Manor (Hampshire, Engeland), besloten Kelder en Veenendaal dat er een boek moest komen.

2. Wat is het bewijs voor prins Bernhards rol?
In delicate staatszaken staat lang niet alles op papier. Zo ook hier. Er is geen door prins Bernhard geschreven brief in ons bezit waarin deze formeel opdracht geeft tot het plegen van illegale daden, of dat nu de handel in wapens is of het beramen van een staatsgreep in Indonesië. Wel zijn er meer dan voldoende schriftelijke en mondelinge bronnen die duiden op betrokkenheid van de Prins der Nederlanden. We stippen er een paar aan:

# De ‘Rapporten Duyff’, opgesteld door de Koninklijke Marechaussee, en verwijzend naar de Leidse hoogleraar fysiologie Jan Willem Duyff. Hij zou als intimus van Bernhard de liaison tussen de coupplegers en de prins zijn geweest. In deze officiële overheidsrapportage met het stempel ‘Zeer Geheim’ worden onder meer fraude bij de Prins Bernhard Stichting, wapenleveranties en militaire actie tegen Soekarno-regime geconstateerd. In feite betreft het onderzoek naar professor Duyff een onderzoek naar ZKH by proxy. Lees de volgende paar fragmenten maar eens door uit de onderzoeksrapporten.

# Natuurlijk het dagboek van Gerrie van Maasdijk. Probeer het volgende fragment maar eens te ontcijferen

Oplossing: Noodzakelijk I direct alle relaties doorhakken met alle compromitterende figuren, opdat als er ergens een strafbaar feit aan ‘t licht komt, iedere band of bandje met ‘t Kon. Huis reeds is afgehakt. II Beste lijkt initiatief dat a) HM + Prins vragen of Drees – Schokking komen om alles maar dan ook alles te horen en te vragen wat te doen b) of mij dat met Fock en Fockema Andreae laten regelen uit naam van HM en ZKH. Ik kan ‘t zo doen dat er niets meer van blijft hangen, integendeel, dat ‘t ten goede draait!! Min daarom het nog niet aan, stellen steeds uit. Nu weer verhoor Duyff. Angst van om dat het steeds comprom wordt en dat er op een gegeven ogenblik een strafbaar feit uit komt.

# Meerdere mondelinge bronnen, van Freek Bischoff van Heemskerck tot Walraven baron van Heeckeren van Molecaten tot de erfgenamen Duyff en Van Maasdijk. Sterker: geen enkele geraadpleegde bron, op prins Bernhard na, heeft de ‘Indië-kwestie’ kunnen of willen ontkrachten.

3. Jan Willem Duyff is de boosdoener. Terecht?
Deels. Duyff (1907-1969) lijkt een nogal dramatische persoonlijkheid, en wordt in Juliana & Bernhard van Cees Fasseur hard aangepakt. Maar tegelijk werd Duyff gezien als een moedige verzetsman, een groot wetenschapper en een goede vriend van Bernhard. De prins vertrouwde Duyff, en stuurde hem op reis naar Amerika om de ‘Indië-kwestie’ te regelen (zie hier ZKH’s aanbevelingsbrief voor Duyff aan Dwight D. Eisenhower)

4. De putsch van kapitein Raymond Westerling was knullig.
Bewijst dat iets over de betrokkenheid van het Nederlandse gezag en/of die van de prins? Neen. Westerling handelde niet alleen. Hij onderhield contacten met de staf van generaal Spoor, en is – toen alles mislukte – geholpen naar Singapore te ontkomen. In zijn memoires constateert Westerling zelf dat zijn overval op Bandoeng en Batavia verraden was.
Pikant is het huishoudboekje dat bijgehouden werd bij Westerlings overlijden. De man die de begrafenis regelde was Rob Smulders, oud-adjudant van Spoor . Hij stelt for the record en gift van ƒ500 van Bernhard te hebben gekregen, zij het onder de schuilnaam ‘Tjeen Gerritsen’. Dat kan geen toeval zijn, want een van Bernhards beste vrienden is Hans Teengs Gerritsen, die later ook zal opduiken in de Lockheed-affaire.

5. Waarom zou prins Bernhard betrokken zijn bij een staatsgreep?
Dat weten we niet, hij heeft zich er immers niet over uitgesproken. Maar in de naoorlogse jaren was het sentiment in rechts Nederland: ‘Indië verloren, rampspoed geboren’. De kring rond Bernhard stond niet sympathiek tegenover Soekarno, die ze zagen als een Jappenvriend. Maar belangrijker is dat deze kringen vooral de federatie tussen Indonesië en Nederland wilden handhaven. Geen dictatuur onder Soekarno. In feite heeft de geschiedenis hen gelijk gegeven. In dat klimaat paste een coup. Daarnaast was Bernhard al sinds zij huwelijk met Juliana bezig een serieuze functie te verwerven.Volgens de koninklijke marechaussee ging het ZKH echter om viceroy te worden van Indonesië. Lees dit fragment maar eens.

6. Biedt ZKH nieuwe inzichten in de Hofmans affaire?
Jazeker. Voor het eerst is aan de hand van authentieke dagboeken de handel en wandel van Greet Hofmans aan het hof te volgen. In tegenstelling tot de stelling van Cees Fasseur in zijn boek ‘Bernhard en Juliana’, heeft Greet Hofmans wel invloed uitgeoefende op de staatsaangelegenheden zoals de benoemingen van hofdignitarissen.
Een pikante primeur in ZKH is een zogeheten ‘wenking’ van Hofmans, waarin ze tracht uit jaloezie een flirt tussen kindermeisje Rita Pennink en ZKH’s privé-piloot Gerben Sonderman te stoppen. Reden, aldus Jan Thomassen, de particulier secretaris van prins Bernhard: Hofmans is zelf ‘homo-erotisch aan Rita gebonden’.

7. Waarom staat al deze informatie niet in de officiële biografie, Juliana & Bernhard?
Vraag dat de auteur, prof. Cees Fasseur, De hofbiograaf heeft intensief contact gehad met Harry Veenendaal, en vrijwel volledige inzage gehad in de dagboeken van Van Maasdijk en de bronnen daarom heen. Kennelijk heeft hij een andere afweging gemaakt, en serveert Van Maasdijk als een ‘intrigant’ en Jan Willem Duyff als een wildeman. Die waarde-oordelen zeggen op zichzelf niets over mogelijke wapenleveranties en een coup in Indonesië. Verschillende families zijn ontstemd over de wijze waarop Cees Fasseur hun familieleden kwalificeert. De familie van Cees Fock is van mening dat de omschrijving ‘conspirateur’ en ‘wichtichtuer’ geen recht doet aan hun vader die trouw secretaris-generaal van minister-president Drees was en die mede op deskundige wijze de monarchie door deze moeilijke tijd loodste. De familie van Jan Willem Duyff vindt Fasseur’s kwalificatie van een man met een alcoholprobleem en een ‘greep uit de kas’ onsmakelijk. De familie van C. van Dijk die door Fasseur wordt besproken is bijzonder ontstemd over het feit dat de weduwe (97 jaar) en kinderen geen enkele toestemming hebben gegeven over het gebruik van het privé-archief. Bovendien zijn volgens de familie in de tekst tal van onjuistheden en slordigheden opgetreden. Overigens voelen de kinderen van Van Maasdijk de nagedachtenis van hun ouders zo besmeurd door Fasseur, dat ze (juridische) stappen zetten tegen ‘Juliana & Bernhard.’

Anders nog iets, Alibaba?
Jazeker,  het archief biedt een inkijkje in de verhouding tussen bijvoorbeeld koningin Juliana en een van haar beste vriendinnen Pauline baronesse van Tuyll van Serooskerken (echtgenote van Gerrie van Maasdijk). Vriendinnen houden er niet van als de echtgenoot vreemd gaat. Lees hier de hartenkreet van Pauline aan Jula.

Het archief geeft ook prachtig authentiek beeld van de hartverwarmende band tussen Gerrie van Maasdijk en koningin Juliana. Lees hier een brief van koningin Juliana aan haar kamerheer net na de Hofmanscrisis.